ھەپتىدە ئەڭ كۆپ ئوقۇلغانلار

بىزنى تەقىپ قىلىڭ

ئىجتىھاتچى ئىسلام ئالىمى — شېھىت مۇھەممەد سالىھ داموللامنىڭ قىسقىچە تەرجىمىھالى

كاتىگورىيە: ئىلمىي ماقالىلەر يېڭلاش تارىخى: 2018-01-29 12:37:51 جەمئى 21096 قېتىم ئوقۇلغان.

ئىسلام دىنى تەتقىقات ساھەسىدىكى سەمەرىلىك نەتىجىلىرى بىلەن ئۆز خەلقىنى خەلقئارالىق سەھنىلەرگە ئېلىپ چىققان بۇ كىشى دىنىشۇناس ، قۇرئانشۇناس ، تەتقىقاتچى ئالىم ئىدى.


ئىجتىھاتچى ئىسلام ئالىمى — شېھىت مۇھەممەد سالىھ داموللامنىڭ قىسقىچە تەرجىمىھالى

 

ئىجتىھاتلىق تۆھپىكار ئالىم مەزھۇم مۇھەممەد سالىھ داموللام  1936- يىلى ئاتۇشتىكى فازىل ، تونۇلغان ئالىم سالىھ داموللا ھاجىمنىڭ ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن . سالىھ داموللا ھاجىم ئەينى زاماندا ئەرەب ، پارىس ئەدەبىياتى بويىچە يېتىلگەن ئەدىب ، ئىسلام دىنى ئىلمىدا توشقان كاتتا ئۆلىما ، مەرىپەتپەرۋەر زات ئىدى . پەننىي مەكتەپتە ئوقۇپ يۈرگەن مۇھەممەد سالىھ ئاتىسىنىڭ تەسىرىدە كىچىكىدىنلا ئەتراپلىق دىنىي تەلىم ئېلىشقا باشلىغان . 11 يېشىدىلا خەتمىدىن ئۆتۈپ ، مۇرەتتەب قارى بولغاندىن كېيىن ئەرەب ، پارىس تىللىرىنى ئۆگىنىشكە كىرىشكەن، كېيىنكى ئېغىر جاپالىق كۈنلەردىكى قىيىن شارائىت ۋە بېسىم ئۇنىڭ ئىلىمگە بولغان ئوتتەك ئىشتىياقى ۋە بۈيۈك غايە ئۈچۈن تىكلىگەن ئىرادىسىنى بويسۇندۇرالمىغان . ئاتىسى سالىھ داموللا ھاجىم ئوغلىنىڭ يۇمران قەلبىدە ئۇنىڭ توغرا يۆلۈنۈش بويىچە ئەتراپلىق يېتىلىشى ئۈچۈن تۈرتكىلىك رول ئوينايدىغان ئۇنتۇلغۇسىز ئىلھامبەخىش ئىزلارنى قالدۇرغان  .
  ئاتىسىنىڭ تەربىيسىدە ئىسلام دىنىنىڭ ھەر قايسى ئىلىم تۈرلىرىگە پۇختا ئاساس سېلىپ بولغان مۇھەممەد سالىھ داموللام ،كېيىن بېيجىڭغا بېرىپ ، ئىسلام ئىنىستىتۇتىدا بىر يىل ئوقۇغان . ئەينى چاغلاردا مىسىردىن تەكلىپ قىلىنغان بەھىييۇددىن زەييانى ، شەيخ ئابدۇللەتىف ھامىد سۇلايمان قاتارلىق پروفېسسرورلارنىڭ بىۋاسىتە يېتەكچىلىكىدە ، تەپسىر ، ھەدىس ، فىقھى ، ئەقىدە ، ئىسلام پەلسەپىسى ، ئىسلام تارىخى ، ئىلمىي بالاغەت ، ئىلمىي كالام ، ئەرەب ئەدەبىياتى قاتارلىق پەنلەرنى سېستىمىلىق ئۆگەنگەن . 1960 - يىلى كۈزدە مەكتەپنى ئەلا نەتىجە بىلەن پۈتتۈرۈپ ، پەنلەر ئاكادېمىيسى شىنجاڭ ( شەرقىي تۈركسىتان) شۆبىسىنىڭ مىللەتلەر تەتقىقات ئورنىغا ئورۇنلاشقان . شۇنىڭدىن كېيىن ئۇ كۆڭلىگە پۈككەن پىلانلىرى بويىچە پۈتۈن زېھنى بىلەن دىن تەتقىقات خىزمىتىگە كىرىشىپ كەتكەن.

<< قۇرئان كەرىم» دۇنيادا نۇرغۇن تىللارغا تەرجىمە قىلىنىپ نەشىر قىلىنىۋاتقان شاراىتتا ، ئۇنىڭ ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدىكى تەرجىمىسىنىڭ يوقلىقى زور بىر بوشلۇق ئىدى . ئۇنى تەرجىمە قىلىش ئۇيغۇر كىتابخانلىرىنى قۇرئاننى بىۋاسىتە چۈشىنىش ، دىنغا ئېتىقاد قىلىدىغان ئاممىنىڭ ئېتىقاد جەھەتتىكى جىددى ئېھتىياجىنى قاندۇرۇشتا مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە بولۇپلا قالماي ، بەلكى ئىلىم - پەن خادىملىرىنى قۇرئاننى تەتقىق قىلىش ئىمكانىيتىگە ئىگە قىلاتتى . ئۆز قېرىنداشلىرىنىڭ بۇ تەشنالىقىنى چۈشەنگەن مۇھەممەد سالىھ دامۇللام ‹‹ قۇرئان كەرىم ›› نى تەرجىمە قىلىشنى نىيەت قىلىپ ، خېلى بۇرۇندىن تارتىپ نوپۇزلۇق قۇرئان تەفسىرلىرى ۋە مۇناسىۋەتلىك كىتابلارنى توپلاشقا كىرىشكەن.
» قۇرئان كەرىم» نى ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلىش مۇرەككەپ بىر تەتقىقات جەريانى بولغان . مۇھەممەد سالىھ  داموللام ھەربىر ئايەتنى تەرجىمە قىلغاندا نوپۇزلۇق تەپسىر كىتاپلىرىغا ۋە كىلاسسىك ئەرەپ تىلى بىلەن ھازىرقى زامان ئەرەپ تىلى سېلىشتۇرۇلغان لۇغەت - قامۇسلارغا مۇراجىئەت قىلغان . ئىپادىلەش جەھەتتىمۇ ناھايىتى ئېھتىياتچانلىق بىلەن ئىش كۆرۈپ ، ھەربىر سۆز ئۈستىدە ئەتراپلىق ئىزدەنگەن . ‹‹ قۇرئان كەرىم ›› نىڭ ئالاھىدە ئورنىنى ۋە ئۆزىگە خاس ئۇسلۇبىنى نەزەردە تۇتۇپ ، ھەربىر ئايەتنىڭ مەزمۇنىنى ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلى بويىچە ئەينەن تەرجىمە قىلىپ چىققان . كىتابخانلارنىڭ چۈشىنىشىگە ئاسانلىق يارىتىپ بېرىش ئۈچۈن ، زۆرۈر تېپىلغاندا مەلۇم جايلارغا قىستۇرما سۆز ۋە قىسقىچە ئىزاھلارنى بەرگەن . بۇ ئىزاھلارنىڭ ھەممىسى دىگۈدەك ئىشەنچىلىك قۇران تەپسىرلىرىدىن تاللاپ ئېلىنغان .
  ئىنسانىيەت تارىخىدىكى ھەر بىر مۆجىزە ، ئۇلۇغ ئىشلار كىشىلەرنىڭ قان - تەر تۆكۈشى بىلەن ۋۇجۇدقا كېلىدۇ . مۇھەممەد سالىھ  داموللام كۆپ يىللىق جاپالىق ئەمگەك قىلىپ ، نۇرغۇن تىرىشچانلىق كۆرسىتىپ ئاخىرى مۇسۇلمانلارنىڭ دىنىي دەستۇرى بولغان ‹‹ قۇرئان كەرىم ›› نى ئەرەب تىلىدىن ئۇيغۇر تىلىغا تەلەپكە لايىق رەۋىشتە تەرجىمە قىلىپ چىققان . قۇرئاننىڭ قىسقىچە تەفسىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بۇ تەرجىمە پۈتۈپ نەشىر قىلىنىش ئالدىدا، ئاتالمىش ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئىسلام جەمئىيتىنىڭ تەشكىللىشى بويىچە دىيارىمىزدا مۆتىۋەر ھېسابلانغان 15 نەپەر نوپۇزلۇق ئالىمنىڭ كۆزدىن كەچۈرۈپ چىقىشىغا سۇنۇلغان . ئۆلىمالار تەرجىمىنى باشتىن - ئاخىر مۇتالئىە قىلىپ چىقىپ ، بىر ئېغىزدىن ماقۇللاپ ، ئالاھىدە تەھسىن ئوقۇپ ، تەقرىز يېزىپ بەرگەن . بۇ تەرجىمە 1986-يىلى مەركىزىي مىللەتلەر نەشرىياتى تەرىپىدىن 200 مىڭ پارچە بېسىپ تارقىتىلغان . شۇنداقلا ‹‹ قۇرئان كەرىم ›› نىڭ بۇ تەرجىمە نۇسخىسى سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھى فەھدىنىڭ تەستىقلىشى ۋە ئەمرى بىلەن پادىشاھنىڭ قۇرئان بېسىش مەتبەئەسىدە بىر قانچە يۈزمىڭ پارچە بېسىلىپ ، مۇناسىۋەتلىك دۆلەتلەرگە تارقىتىلغان . سەئۇدىدا بېسىلغان بۇ نۇسخا خىتاي ئىسلام جەمىئىىتى ئارقىلىق ئالدۇرۇلۇپ ، شەرقىي تۈركىستاندىمۇ خېلى نۇرغۇن تارقىتىلغان .

مەرھۇ ئالىم ئىشلىگەن ‹‹ قۇرئان كەرىم ›› ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىنىڭ سىلاۋىيان يېزىقىدىكى نۇسخىسى موسكۋادا نەچچە مىڭ نۇسخا بېسىپ تارقىتىلىپ ، ئوتتۇرا ئاسىيادا ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ بىردەك ئالقىشىغا ئېرىشكەن .
  مۇھەممەد سالىھ داموللام يەنە ھەدىس ئىلمىدىكى ئالتە ئىشەنچلىك ، نوپۇزلۇق كىتابلارنىڭ بىرىنچىسى بولغان ‹‹ سەھىھۇلبۇخارى ›› نى ۋە ‹‹ مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ تەرجىمھالى ›› قاتارلىق كىتابلارنىمۇ ئەرەبچىدىن ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىپ نەشىر قىلدۇرغان .
 مەيلى قۇرئان ياكى ھەدىس بولسۇن ، ئالاھىدە ئىجتىمائي مۇھىتتا ۋە تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشكە ئىگە ، تىلى بۇنىڭدىن مىڭ نەچچە يۈز يىل ئىلگىرىكى ئەرەپ بەدئىي تىلىنى ئاساس قىلغان ، پاساھەت - بالاغىتى ۋە بەدىئىيلىكى يۇقىرى بولغان ، ئۇنى چۈشىنىش ، ئەسلىگە سادىق بولغان ھالدا تەرجىمە قىلىش ئاسان ئەمەس ئىدى . ئىستېداتلىق دىنىي ئالىم مۇھەممەد سالىھ داموللام ئۇزۇن يىل كىتابلار دېڭىزىدا ئۈزۈش ، نۇرغۇن زېھىن - قۇۋۋىتىنى سەرپ قىلىش بەدىلىگە ئاخىر بۇ ئىشنى ۋۇجۇدقا چىقارغان . ئۇلاردىن باشقا ، ئۇ يازغان ‹‹ ‹قۇرئان كەرىم›› نىڭ 29 - ۋە 30 - پارىلىرىنىڭ تەپسىرى ، ئىسلام ئېتىكىسىغا ئائىت 30 نەچچە تېمىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ‹‹ ‹قۇرئان كەرىم ›› ۋە ‹‹ ھەدىسلەردىن تاللانما ›› ناملىق كىتاب ۋە ئوتتۇرا ھەجىملىك ‹‹ ئەرەبچە - ئۇيغۇرچە لۇغەت ›› نەشىردىن چىقىپ كەڭ خەلق ئاممىسىنىڭ يۇقىرى باھاسىغا ئېرىشكەن . بولۇپمۇ ئالىمنىڭ 20 يىللىق جاپالىق ئەجرى ۋە يۈرەك قېنىنىڭ مىۋىسى بولغان چوڭ ھەجىمدىكى ‹‹ ئەرەبچە - ئۇيغۇرچە چوڭ لۇغەت ›› 2002 - يىلى شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشىردىن چىقىپ ، بۇ ساھەدىكى زور بوشلۇقنى تولدۇرغان . يەنە ‹‹ دۇئانىڭ ئەھمىيتى ۋە خاسىيەتلىك دۇئالار ›› ناملىق كىتابىمۇ نەشىردىن چىقىپ تارقىتىلغان .
  مۇھەممەد سالىھ داموللامنىڭ تەتقىقاتى دىنىي تېمىلار بىلەنلا چەكلىنىپ قالماستىن ، يەنە ئۇيغۇر كىلاسسىك ئەدەبىياتى ، تارىخ ، تىل ، مائارىپ ساھەلىرىگىمۇ چېتىلىدۇ .
  مۇھەممەد سالىھ يەنە ئۆزى يالغۇز ۋە باشقىلار بىلەن ھەمكارلىشىش ئاساسىدا ‹‹ جامىۇتتەۋارىخ›› ،‹‹ تەۋارىخ خەمسە›› ، ‹‹ غازات دەر مۈلكى چىن›› ، ‹‹ ئىھيا ئۇلۇمىددىن›› ، ‹‹ مەكتۇبات ››، ‹‹ تەزكىرەئى ئەزىزان ›› ، ‹‹ سىررۇلمۇخلىس ›› ، ‹‹ زەپەرنامە ›› ، ‹‹ تەزكىرەئى ئۇۋەيسىييە ›› ، ‹‹ تەۋارىخ جەدىدە ›› ، ‹‹ جەھدۇلمۇقىل ›› قاتارلىق كىتابلارنى تەرجىمە قىلىپ ، ئىلمىي تەتقىقات ئىشلىرىنى مول ماتېرىياللار بىلەن تەمىن ئەتكەن . مۇھەممەد سالىھ 1961 - يىلدىن تارتىپ تارىخشۇناس ئۇيغۇر سايرانى ئەپەندى بىلەن بىرلىشىپ ‹‹ دىۋان لۇغەت تۈرك ›› كىتابىنى ئەرەبچە فاكسىمىل نۇسخىسى بىلەن باسما نۇسخىغا ئاساسەن ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلىشقا كىرىشكەن.

4 يىل جاپالىق ئىشلەش ئارقىلىق بۇ ۋەزىپىنى مۇۋەپپىقىيەتلىك تاماملاپ نەشىرگە سۇنۇش ئالدىدا ‹‹ مەدەنىيەت ئىنقىلابى ›› باشلىنىپ شۇ ‹‹ ئىنقىلاب ›› قالايمىقانچىلىقىدا ئۇ تەرجىمە نۇسخا تالان - تاراج قىلىنىپ زايا بولۇپ كەتكەن .
  ئالىم مۇھەممەد سالىھ داموللام  ئىجتىمائي پەنلەر ئاكادېمىيىسىدە 27 يىل ئىشلەش جەريانىدا نۇرغۇن ئىجتىماىي ، ئىلمى تەكشۈرۈشلەرگە ۋە ماتېرىيال توپلاشقا قاتناشقان . جاپالىق ئىزدىنىپ بىرىنچى قول ماتېرىياللارنى ئىگىلەش ئۈچۈن ، شەرقىي تۈركىستاندا ئۇنىڭ ئايىغى تەگمىگەن قەدىمى جايلار ، يادىكارلىقلار ، مازار - ماشايىخلار ، مەسچىت - مەدرىسلەر قالمىغان . ئەينى چاغدىكى نامدار ئۆلىمالار ، پىشقەدەم ۋەقەشۇناسلار ، يۇرت مۆتىۋەرلىرىنى زىيارەت قىلىپ ئىلمىي سۆھبەتلەرنى ئېلىپ بارغان.
  ئۇ يەنە ‹‹ تۈركىي تىللار دىۋانىنىڭ مۇقەددىمىسىنى ئوقۇغاندىن كېيىن ›› ، ‹‹ ئۇلۇغ ئەدىب تەجەللىنىڭ ئەدەبىي ئىجادىيەتلىرى توغرىسىدا ›› ، ‹‹رۇقەاتى نەۋائىي ھەققىدە ›› ، ‹‹ ئاپاق خوجا مازىرى ۋە ئۇنىڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشى توغرىسىدا ›› ، ‹‹ مازارپەرەسلىك ۋە ئۇنىڭ شىنجاڭدىكى خۇسۇسىيەتلىرى ›› ، ‹‹ قۇتادغۇبىلىكتىكى ئۇدغۇرمىش ئوبرازى توغرىسىدا ›› ، ‹‹ شىنجاڭنىڭ دىنى مائارىپى ۋە ئۇنىڭ تارىخىي ئۆتمۈشى ›› ، ‹‹ ئىسلام دىنى تارىخىدىكى خاۋارىجلار گۇرۇھى ›› ، ‹‹ شىئە ئىسىيە مەزھىپى ۋە ئۇنىڭ تارىخى توغرىسىد ا›› ، ‹‹ شىنجاڭدىكى مازارلار توغرىسىدا ›› ، ‹‹ مەخدۇم ئەزەم ۋە ئۇنىڭ نەسەبنامىسى ›› ، ‹‹ ئىسلام دىنى ۋە ئىلىم - پەن ›› ، ‹‹ دۇئانىڭ ئەھمىيىتى ۋە خاسىيەتلىك دۇالار ›› ، ‹‹ ئاللاھنىڭ گۈزەل ئىسىملىرى ۋە سۈپەتلىرى ›› قاتارلىق ئىلمىي ماقالىلەرنى يازدى . بۇ ماقالىلەرنىڭ بەزىلىرى خەلقئارالىق ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنلىرىدا ئوقۇلغان ۋە يەرلىكتە چىقىدىغان ‹‹ دۇنيا دىنلىرى تەتقىقاتى ›› ، ‹‹ جۇڭگو مۇسۇلمانلىرى ›› ، ‹‹ شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر تەتقىقاتى ›› ، ‹‹ شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى ئىلمىي ژۇرنىلى ›› قاتارلىق ژۇرناللاردا ئېلان قىلىندى .
  مۇھەممەد سالىھ دامۇللام يەنە ۋاقىت ئاجرىتىپ ئۇيغۇر كىلاسسىك ئەدەبىياتى تەتقىقاتى بىلەنمۇ شۇغۇللانغان . « تەجدىد » ناملىق غەزەللەر دىۋانىنى ، ‹‹ تۇتنامە ›› ، چوڭ ھەجىملىك داستان ‹‹ مۇھەببەتنامە ›› ، ھۈسەيىنخان تەجەللىنىڭ ۋە دادىسى سالىھ داموللا ھاجىمنىڭ بىر قىسىم شېئىرلىرىنى نەشىرگە تەييارلاپ ‹‹ بۇلاق ›› ژۇرنىلىدا ئېلان قىلغان .
  مۇھەممەد سالىھ داموللام  بىر تەرەپتىن جاپالىق ئىلمىي تەتقىقات خىزمىتى بىلەن شۇغۇللانسا ، يەنە بىر تەرەپتىن 1987 - يىلدىن باشلاپ ئۈرۈمچىدە ئىسلام ئىنىستىتۇتىنىڭ مۇدىرلىق ۋەزىپىسىنى ئۈستىگە ئالغان . ياراملىق دىنىي ئىزباسارلارنى يېتىشتۈرۈش ئۈچۈن ھاردىم - تالدىم دېمەي تەر تۆككەن . ئىنىستىتۇتنىڭ ھەر قايسى تەرەپتىكى خىزمەتلىرىنى چىڭ تۇتۇش بىلەن بىرگە ئوقۇ - ئوقۇتۇش تۈرىگە ئالاھىدە ئېتىبار بىلەن قاراپ ، نازارەتچىلىك قىلىشلا ئەمەس ، بەلكى ئۆزى بىۋاستە قول سېلىپ دەرسلىكلەرنى تۈزگەن ، دەرسخانىغا كىرىپ بىۋاسىتە دەرس ئۆتكەن.
ئىستېداتلىق ئالىمنىڭ قان-تەرى، ئەجرى بىكارغا كەتمىگەن .ئۇ ئىسلام دىنى تەتقىقاتىدا قولغا كەلتۈرگەن نەتىجىلىرى بىلەن شەرقىي تۈركىستان ئىچىدە جامائەت ئەرباپى سۈپىتىدە تونۇلۇپلا قالماي، خەلقئارادىمۇ مۇئەييەن تەسىر ۋە ئابرويغا ئىگە بولغان. ئىسلام ۋەكىللەر ئۆمىكى تەركىبىدە كۇۋەيت، سۇدان دېمۇكراتىك جۇمھۇرىيىتى، ئىران، تۇنىس جۇمھۇرىيىتى، سەئۇدى ئەرەبىستانى، پاكىستان، ماراكەش پادىشاھلىقى، مىسىر ئەرەب جۇمھۇرىيىتى، قازاقىستان قاتارلىق دۆلەتلەردە زىيارەتتە بولغان ۋە خەلقئارا ئىلمىي مۇھاكىمە، لېكسىيە ئوقۇش يىغىنلىرىغا كۆپ قېتىم قاتناشقان:

 

 -1991 يىلى 1 - ئاي . مىسىر ئەرەب جۇمھۇرىيتىنىڭ پايتەختى قاھىرەدە مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ مەۋلۇدىنى خاتىرىلەش مۇناسىۋىتى بىلەن خەلقئارالىق تەنتەنىلىك يىغىن ئۆتكۈزۈلگەن . ئىلمىي مۇھاكىمە خاراكتېرىنى ئالغان بۇ قېتىملىق يىغىندا ھەر قايسى دۆلەتلەردىن تاللانغان خەلقئارا ئىسلام دىنى تەتقىقاتى ئۈچۈن ئالاھىدە تۆھپە قوشقان 10 ئالىم مىسىر رەئىس جۇمھۇرى مۇھەممەد ھۈسنى مۇبارەكنىڭ قوبۇل قىلىشىغا ئېرىشىپ ، ھۈسنى مۇبارەكنىڭ ئۆز ئىمزاسى قويۇلغان تەبرىك شاھادەتنامىسىنى ئۆز قولىدىن تاپشۇرۇپ ئېلىپ 1- دەرىجىلىك ئىلىم - پەن ئوردېنى بىلەن مۇكاپاتلانغان.
  دۇنيادىكى ئاخبارات ۋاسىتىلىرى بۇ تۆھپىكار ئالىملارنىڭ ئىش - ئىزلىرىنى بەس - بەستە خەۋەر قىلىشقان . بۇ 10 ئالىم ئىچىدىكى تولىمۇ يىراق تەكلىماكان باغرىدىن كەلگەن ، بېشىغا يارىشىملىق بادام دوپپا ، بەقەسەم تون كىيگەن بىر ئۇيغۇر ، گېزىت - ژورنال مۇخبىرلىرىنىڭ زىيارەت قىلىش ئوبىيېكتى بولۇپ قالغان.
  ئىسلام دىنى تەتقىقات ساھەسىدىكى سەمەرىلىك نەتىجىلىرى بىلەن ئۆز خەلقىنى خەلقئارالىق سەھنىلەرگە ئېلىپ چىققان بۇ كىشى دىنىشۇناس ، قۇرئانشۇناس ، تەتقىقاتچى ئالىم مۇھەممەد سالىھ داموللا ئىدى.

-1992يىلى رامىزان ئېيى . ماراكەش پادىشاھلىقىنىڭ راباتتىكى خان ئوردىسىدا ئۆتكۈزۈلگەن ئىسلامىيەت ئىلمى تەتقىقاتىنى ئاساس قىلغان لېكسىيە ئوقۇش يىغىنىغا پادىشاھ ھەسەن ئىى شەخسەن ئۆزى رىياسەتچىلىك قىلغان  لېكسىيە ئوقۇش نۆۋىتى شەرقىي تۈركىستاندىن تەكلىپ قىلىنغان ئالىم مۇھەممەد سالىھقا كەلگەندە، مەرھۇم مۇھەممەد سالىھ داموللام ئورنىدىن تۇرۇپ پادىشاھ ئالىيلىرىغا ئېھتىرام بىلدۈرگەندىن كېيىن ئەرەب تىلىدا يېزىپ تەييارلىغان ‹‹ شەرقىي تۈركىستاندىكى مەسچىدلەر ۋە ئۇلارنىڭ ئىسلام دەۋىتىدىكى رولى ›› دېگەن تېمىدىكى ئىلمىي ماقالىسىنى ئوقۇغان. ئەمما مۇھەممەد سالىھ داموللامنىڭ بۇنداق خەلقئارالىق ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنلىرىغا قاتنىشىشى تۇنجى قېتىم ئەمەس ئىدى ، شۇنداق بولغاچقا ئۇ ئانچە قىينالماستىن ، ماقالىنى كۆڭلىگە پۈككەن پىلان بويىچە ئىخچاملاپ ، چۈشىنىشلىك قىلىپ شەرھىلەپ بەرگەن . يىغىندىن كېيىن مۇھەممەد سالىھ داموللامنى پادىشاھ ھەسەن ئىى قوبۇل قىلغان . مۇھەممەد سالىھ داموللام شەرقىي تۈركىستاننىڭ  ئەھۋالىنى ، ئىسلام مائارىپىنىڭ تەرەققىياتىنى ۋە ئۆزىنىڭ ئىسلام تەتقىقاتى ساھەسىدە ئېرىشكەن نەتىجىلىرىنى تونۇشتۇرغان ۋە ‹‹ قۇرئان كەرىم ›› بىلەن ‹‹ سەھىھۇلبۇخارى جەۋھەرلىرى ۋە قەستەلانى شەرھى ›› نىڭ ئۇيغۇرچە نۇسخىسىنى پادىشاھغا تەقدىم قىلغان.
  شۇ پۇرسەتتە مۇھەممەد سالىھ ئەرەپ تىلىدا يازغان قەسىدىسىنى پادىشاھقا سۇنغان . كېيىن پادىشاھ ئالىيلىرىنىڭ تەكلىپى بىلەن بۇ قەسىدىنى لېكسىيە ئوقۇش يىغىنىنىڭ ئاخىرقى كۈنى ئېلىپ بېرىلغان داغدۇغىلىق تەبرىكلەش پائالىيىتىدە دېكلاماتسىيە قىلىپ ئوقۇپ بەرگەن. تەكلىماكان باغرىدىن كەلگەن بىر ئۇيغۇرنىڭ ئۆز ئانا تىلى بولمىغان ، يەنە كېلىپ ئەڭ تەس تىل ھېسابلىنىدىغان ئەرەب تىلىدا يازغان بۇ پاساھەتلىك قەسىدىسىدىن يىغىن قاتناشچىلىرى ئىسلام تارىخىدا تۆھپىسى زور ئوتتۇرا ئاسىيا ئالىملىرىنىڭ تارىختىكى سىماسىنى قايتا كۆرگەندەك بولغان ۋە ئۇزاققىچە ئالقىش ياڭراتقان ... قەسىدە ئوقۇلۇپ بولغاندىن كېيىن پادىشاھ ھەسەن ئىى بۇ ئالىم بىلەن قول ئېلىشىپ كۆرۈشۈۋېتىپ : ‹‹ قەسىدىنى ناھايىتى پاساھەتلىك يېزىپسىز ، خۇددى ئىبنى زەيدۇن ( ئەرەبلەرنىڭ ئاتاقلىق كىلاسسىك شائىرى) نىڭ شېئىرىنى ئاڭلىغاندەك بولدۇم ›› دېگەن.
  ماراكەشنىڭ دىنىي ئىشلار ۋەزىرى ، ئاتاقلىق ئالىم ئابدۇلكەبىر ئەلەۋى ‹‹ پادىشاھ ئالىيلىرى سىزنىڭ قەسىدىڭىزنى چاۋاك چېلىپ ئالقىشلىدى ، ئىلگىرى بىرەر ئەدىبنىڭ ئوقۇغان شېئىرىغا چاۋاك چالغان ئەمەس ›› دېگەن.
  شۇنىڭدىن كېيىن ۋەزىر ماراكەشتە يىلدا بىر قېتىم ئېچىلىدىغان رامىزان ئېيى لېكسىيە ئوقۇش يىغىنىغا مۇھەممەد سالىھ داموللامنى بىرەر قەسىدە يېزىپ ئوقۇپ بېرىشكە تەكلىپ قىلىپ تۇرغان. ھەر يىلى ئۇنىڭ يىغىندا يېزىپ ئوقۇغان قەسىدىلىرى شۇ يىللىق لېكسىيە توپلىمىنىڭ ئالدىنقى بەتلىرىدىن ئورۇن ئېلىپ كەلگەن

-1998   يىل، مۇھەممەد سالىھ دامۇللام رامىزان ئېيى لېكسىيە سۆزلەش يىغىنىغا قاتنىشىش ئۈچۈن ماراكەشكە ئەمدىلا يېتىپ بېرىشىغا دىنىي ئىشلار مىنىستىرلىكىنىڭ مەسئۇللىرىدىن بىرى بولغان مۇھەممەد ئەلەۋى ئۇنىڭغا : ‹‹ سىزگە خۇشخەۋەر ، يىغىننىڭ يېپىلىش مۇراسىمىدا پۈتۈن يىغىن قاتناشچىلىرى بولغان سلىملارغا ۋاكالىتەن پادىشاھ ئالىيلىرى ھوزۇرىدا خۇلاسە سۆزى قىلىشقا سىزنى تەيىنلىدۇق . بۇ چوڭ شەرەپ ، بۇندىن بۇرۇن بۇ ئىشقا پەقەت ئەرەب ئالىملىرىلا تەكلىپ قىلىنغان . غەيرى ئەرەب ئالىملىرىدىن تۇنجى بولۇپ سىز تەكلىپ قىلىندىڭىز ›› دىگەن . شۇنىڭ بىلەن مۇھەممەد سالىھ داموللام پۇختا تەييارلىق قىلىپ  بۇ ۋەزىپىنى ئادا قىلىپ ، ئالىملارنىڭ ياخشى باھاسىغا ئېرىشكەن . پادىشاھ ھەسەن ئىى مۇھەممەد سالىھ داموللامغا تارتۇقلاش يۈزىسىدىن ، ماراكەشنىڭ ئادىتى بويىچە شاھنامە كۇلالىق تون بىلەن يەتتە قەۋەت لىباس كىيگۈزگەن.


ئالىم ئىلگىرى كېيىن بولۇپ مىسىر زۇڭتۇڭى مۇھەممەد ھۇسنى مۇبارەك، ماراكەش پادىشاھى ھەسەن II، سەئۇدى ئەرەبىستانى پادىشاھى فەھد، ئىراننىڭ داھىسى خامانەئى ۋە سۇداننىڭ سابىق زۇڭتۇڭى نېمەلى قاتارلىق دۆلەت رەھبەرلىرىنىڭ قوبۇل قىلىشىغا مۇيەسسەر بولغان. خەلقئارا ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنلىرىغا قاتناشقان چاغلاردا مەتبۇئاتتا ئالىمنىڭ ئىلمىي نەتىجىلىرى تونۇشتۇرۇلغان. مىسىردا ئەزھەر ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ژورنىلىدا «ئېسىل مېھمان» ماۋزۇسىدا ئالىمنىڭ سۈرىتى، تەرجىمھالى ۋە يىغىنغا ئاتاپ يازغان ئۇزۇن ئەرەبچە قەسىدىسى بېرىلگەن. ئىراننىڭ نوپۇزلۇق گېزىتلىرىدە مۇھەممەد سالىھ دامۇللامنىڭ ئىمام رىزانىڭ مىڭ يىللىقىنى خاتىرىلەش مۇناسىۋىتى بىلەن ئۆتكۈزۈلگەن خەلقئارالىق چوڭ يىغىندا ئوقۇغان قەسىدىسى ئېلان قىلىنغان.

كۇۋەيت تېلېۋىزىيە ئىستانسىسىنىڭ 40 مىنۇتلۇقنور الاسلام(ئىسلام نۇرى) پروگراممىسىدا مۇخبىرنىڭ بۇ ئالىمنى زىيارەت قىلغان سوئال-جاۋاب خاراكتېرلىك زىيارىتى بېرىلگەن. شۇنداقلا يىغىننىڭ كۈتىۋىلىش سورۇنىدا ئوقۇغان ئەرەبچە شېئىرى كۇۋەيتنىڭ «جامائەت پىكرى» گېزىتىدە ئېلان قىلىنغان. مۇھەممەد سالىھ دامۇللامنىڭ سۇداندا كۈتىۋىلىش مۇراسىمىدا ئوقۇغان ئەرەبچە شېئىرى سۇدان دىنىي مىنىستىرلىق ژۇرنىلىدا بېرىلگەن. (1984-يىلى پاكىستان، كۇۋەيت، ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى تېلېۋىزىيە ئىستانسىلىرى خادىملىرى خىتايغا كېلىپ ئىشلىگەن فىلىملەردە ئالىمنىڭ ئۆيىدە ۋە ئىشخانىسىدا بولۇپ، قۇرئان تەفسىرىنى ئىشلەشكە ۋە ئىلمىي تەتقىقات ئىشلىرىغا ئائىت كۆرۈنۈشلەر مەزكۇر دۆلەتلەردە قويۇلۇپ، ئالاھىدە تەسىر قوزغىغان.

مۇھەممەد سالىھ دامۇللام تونۇلغان ئالىم ۋە جامائەت ئەربابى بولۇش سۈپىتى بىلەن ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتى تەتقىقات جەمئىيىتىنىڭ دائىمىي ھەيئەت ئەزاسى بولۇشتەك ئىلمىي سالاھىيىتى بىلەن بىر قاتار ئاممىۋى، ئىلمىي تەشكىلاتلاردا تېگىشلىك رولىنى جارى قىلدۇرۇپ كەلگەن. ئالىمنىڭ نام-شەرىپى ۋە قىسقىچە تەرجىمھالى «دۇنيا مەشھۇر كىشىلىرى»،«دۇنيا مۇنەۋۋەر مۇتەخەسسىسلىرى»، قاتارلىق 10دىن ئارتۇق قامۇس، ئىسكلوپېدىيەلەرنىڭ بەتلىرىدىن ئورۇن ئالغان.

ئادىل تۇنىيازنىڭ << ئىسلام دىنى ئالىمى – مۇھەممەد سالىھ دامۇللا>> ناملىق ماقالسىدىن پايدىلىنىپ تەييارلاندى.


  • ئىنكاس يوللاش
  • ئىسىم  : 
  • ئىلخەت : 
  • تېكىست : 
ئىنكاسلار
  • بۇ مەزمۇنغا ئائىت ھەرقانداق ئىنكاس يوق

رەسىم ۋە لاھىيە

Copyright © 2014 بارلىق نەشىر ھوقۇقى ئىستىقلال تورىغا مەنسۇپ